Thiền tông và kinh điển không hai

Thiền tông và kinh điển không hai 1

Tinh thần Thiền tông là tinh thần trực
chỉ, tức chỉ thẳng. Chúng tôi sẽ đối chiếu một vài đoạn trong kinh Kim
Cang với tinh thần trực chỉ của Thiền tông để quí vị thấy rõ nó không
hai, không khác. Qua đó chúng ta ứng dụng tu và nhận định trở lại lời
hướng dẫn của Thiền sư Thần Hội rất phù hợp. Vì vậy bài pháp này đơn
giản, ngắn gọn nhưng rất thâm thúy, quí vị ráng tận tâm lắng nghe.

Chúng ta đọc sách thiền, không ai chẳng thuộc bài kệ:

Bất lập văn tự
Giáo ngoại biệt truyền
Trực chỉ nhân tâm
Kiến tánh thành Phật.

Chúng tôi cho rằng đây là châm ngôn
của nhà thiền. “Bất lập văn tự” tức là lối chỉ dạy của Thiền tông, vì
lối chỉ dạy này không kẹt trong văn tự nên gọi là bất lập văn tự. “Giáo
ngoại biệt truyền” tức truyền ngoài giáo lý. Nói truyền ngoài vì không
nằm trong các bộ kinh Phật dạy, nhưng chỉ thẳng những điểm then chốt cho
chúng ta tu nên nói giáo ngoại biệt truyền. “Trực chỉ nhân tâm, kiến
tánh thành Phật”, là chỉ thẳng tâm người để họ thấy tánh thành Phật.

Trong bốn câu này, hai câu đầu nói lên ý nghĩa Thiền tông truyền ngoài
giáo lý, hai câu sau mới nói thẳng về thiền. Thiền là gì? Là chỉ thẳng
tâm người, nhận ra Bản tánh để thấy mình là Phật, nên nói kiến tánh
thành Phật. Giá trị ở đây là giá trị chỉ thẳng, chỉ thẳng bằng cách nào?

Trước hết tôi đối chiếu với các pháp môn tu của Phật giáo Việt Nam hiện
nay. Như pháp môn Tịnh độ, đức Phật dạy dùng câu niệm Phật “Nam-mô
A-di-đà Phật”. Niệm mãi cho tới nhất tâm bất loạn thì khi lâm chung được
Phật đón về Cực Lạc. Như vậy giá trị của pháp môn tu Tịnh độ là niệm
Phật đến chỗ nhất tâm. Chỗ nhất tâm này với chỗ trực chỉ nhân tâm trong
nhà thiền có khác nhau không? Nhà thiền chỉ thẳng tâm mình, đó là tâm
bất sanh bất diệt. Nhận được tâm bất sanh bất diệt là nhận được Bản
tánh, tu hành thành Phật. Còn bên Tịnh độ dạy niệm Phật đến nhất tâm,
tức cũng tới chỗ tâm bất sanh bất diệt. Khi còn niệm là còn sanh diệt,
đến chỗ nhất tâm mới bất sanh bất diệt, tâm đó là tâm Phật. Như vậy
thiền chỉ thẳng tâm bất sanh bất diệt, còn Tịnh độ phải qua trung gian
câu niệm Phật, niệm mãi cho tới nhất tâm. Đó là pháp môn thứ nhất, đối
chiếu giữa Tịnh độ với Thiền tông.

Pháp môn thứ hai là Mật tông, pháp này dạy trì thần chú. Bất cứ một câu
thần chú nào hành giả tin tưởng linh thiêng, có giá trị nhất thì tụng
mãi cho tới tam mật: thân mật, khẩu mật và ý mật. Thân mật bằng cách
ngồi bắt ấn, khẩu mật bằng cách tụng câu chú không bị sai sót, ý mật là ý
duyên theo câu chú chuyên nhất, không có niệm nào dấy khởi. Được thế
đức Phật Đại Nhật sẽ xoa đầu thọ ký. Trong tam mật, chú trọng đến ý mật
không còn niệm thứ hai. Như vậy ý mật của Mật tông không khác với tâm
bất sanh bất diệt của Thiền tông. Hai pháp Tịnh độ và Mật tông còn qua
trung gian câu niệm Phật hay câu thần chú, riêng Thiền tông chỉ thẳng
không qua phương tiện nào cả, nhưng kết quả cuối cùng đều gặp nhau.

Đến pháp thứ ba là thiền Nguyên thủy, đa số dùng lối quán chiếu của Tứ
niệm xứ: quán thân bất tịnh, thọ là khổ, tâm vô thường, pháp vô ngã.
Kiên tâm vào một pháp quán ấy cho tới khi đạt được các tầng thiền định
như: Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền, Không vô biên xứ, Thức vô
biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi phi tưởng xứ, cuối cùng là Diệt thọ tưởng
định hay còn gọi Diệt tận định thì chứng quả A-la-hán. Như vậy Diệt thọ
tưởng định là định diệt hết các cảm giác đối với sáu trần. Thọ tức là
xúc chạm với ngoại trần có cảm giác vui khổ, tưởng là tâm nghĩ suy ở
trong. Đối với cảm giác bên ngoài và tâm nghĩ suy bên trong đều dứt sạch
tức là vào được Diệt thọ tưởng định, chứng quả A-la-hán, nhập Niết-bàn
vô sanh. Thiền này dễ tu vì có nhiều cấp bậc Sơ thiền, Nhị thiền, Tam
thiền, Tứ thiền v.v… Còn Thiền tông thì sao?

Thiền tông không có Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền gì hết,
thành ra thấy khó tu vì không có chặng nào để chúng ta dừng chân. Tuy
nhiên, hành giả tu theo Thiền tông cũng trải qua các tầng thiền đó. Như
Sơ thiền còn gọi là “Ly sanh hỉ lạc”. Ly là lìa ngũ dục nên sanh ra vui
thích. Bây giờ chúng ta không nói Sơ thiền, nhưng khi ngồi tâm yên tịnh
sáng suốt, đối với các dục lạc thế gian tự thấy nhẹ nhàng không còn
vướng bận nữa, lúc đó có vui không? Mình cũng vui nhưng không nói chứng
Sơ thiền. Tại sao? Vì ở đây không muốn dùng đến phương tiện, sợ hành giả
kẹt trong phương tiện, mà muốn chỉ thẳng chỗ tột cùng. Do Thiền tông
không thấy chứng đắc nên việc tu hơi khó, còn thiền Nguyên thủy có từng
bậc chứng đắc, thấy dễ tu nhưng không khéo lại dễ mắc kẹt trong chỗ sở
đắc. Do kẹt trong sở đắc nên thấy có hơn thua, từ đó sanh phân biệt. Chỉ
khi nào tới Diệt thọ tưởng định không còn cảm thọ nơi sáu trần và các
tâm tưởng bên trong dứt sạch đó là đến được Niết-bàn vô sanh. Chỗ này
đối chiếu với chỗ vô sở đắc của Thiền tông không hai.

Thứ tư là đối chiếu kinh Kim Cang. Trong kinh Kim Cang, ngài Tu-bồ-đề có
hai câu hỏi: Thế nào để hàng phục tâm và an trụ tâm? Hàng phục tâm tức
là dứt vọng tưởng, an trụ tâm là không dính với sáu trần. Tôi sẽ đối
chiếu cho quí vị thấy rõ kinh Kim Cang chỉ thẳng, người tu muốn đến kết
quả cứu kính thì phải hàng phục tâm, phải an trụ tâm. Nếu chúng ta hàng
phục được tâm thì hết tưởng, an trụ tâm thì hết động, không động không
tưởng đó là chỗ tâm bất sanh bất diệt của Thiền tông. Tới đó là
Niết-bàn, nhưng khác với Niết-bàn của Nguyên thủy là tu tới Diệt thọ
tưởng định mới được. Vì vậy mà hai bên có chỗ sai biệt.

Bây giờ tôi nói “trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật” của nhà thiền
đối chiếu với kinh Kim Cang như thế nào? Thiền sư Mãn Giác có làm bài
kệ:

Xuân khứ bách
hoa lạc,
Xuân đáo bách hoa khai.
Sự trục nhãn tiền quá,
Lão tùng đầu thượng lai.
Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận,
Đình tiền tạc dạ nhất chi mai.

“Xuân khứ bách hoa lạc” tức mùa xuân
đi thì trăm hoa rụng. “Xuân đáo bách hoa khai”, tức mùa xuân đến thì
trăm hoa nở. Thiền sư mượn mùa xuân và những cành hoa để chỉ muôn vật ở
trên thế gian này từ cây cối, ngọn núi, cái nhà, con sông… tất cả
những gì có hình tướng đều giống như hình ảnh hoa nở, hoa tàn. Xuân đi
xuân đến làm cho muôn vật theo đó mà diệt mà sanh; sanh diệt diệt sanh
theo thời gian cuốn trôi mãi. Vì vậy muôn vật là hình ảnh vô thường, tạm
bợ, không bền lâu, luôn bị thời gian chi phối.

Con người cũng thế: Sự trục nhãn tiền quá, lão tùng đầu thượng lai. “Sự
trục nhãn tiền quá”, nghĩa là mọi sự việc trôi qua trước mắt, ở đây muốn
nói tất cả những gì có hình tướng đều bị thời gian cuốn trôi hết. “Lão
tùng đầu thượng lai”, nhìn lên đầu thấy tóc đã bạc hết rồi. Sự vật, con
người tất cả đều bị thời gian cuốn trôi. Đây là luật chung, muôn vật đều
vô thường, con người cũng vô thường. Đã là vô thường thì tạm bợ không
thật. Thấy được như vậy, rõ ràng không ngờ vực nữa về sự vô thường của
các pháp. Nhưng còn sót lại cái gì? Hai câu sau:

Mạc vị xuân
tàn hoa lạc tận,
Đình tiền tạc dạ nhất chi mai.

Đừng bảo rằng mùa xuân qua, tất cả
những đóa hoa đều rụng hết. Lấy đâu làm bằng chứng? Đây, đêm qua trước
sân chùa vẫn còn một cành mai tươi tắn, đẹp đẽ. Tất cả những đóa hoa kia
theo thời tiết sanh diệt, bị cuốn trôi hết nhưng còn một cành mai, giữa
thời tiết lạnh lẽo giá rét vẫn nở tươi thắm, nguyên vẹn.

Đóa hoa mai đó chỉ cho cái gì ? Tất cả
đều bị vô thường chi phối nhưng lại có một cái vô thường không chi phối
được, đó là cái chân thật nơi mỗi chúng ta. Con người, muôn vật về hình
tướng đều bị vô thường cuốn hút, nhưng trong đó có một cái tồn tại miên
viễn chưa bao giờ vô thường lôi cuốn được. Thiền sư đã thi vị hóa cái
đó bằng đóa hoa mai giữa mùa đông. Lời thơ đơn giản mà đẹp đẽ làm sao!

Trong kinh Kim Cang, có đoạn đức Phật
dạy rằng: “Phàm sở hữu tướng giai thị hư vọng, nhược kiến chư tướng phi
tướng tức kiến Như Lai”, nghĩa là những gì có hình tướng đều hư dối. Tại
sao? Vì nó vô thường. Bốn câu thơ đầu đã nói lên ý này của kinh; hoa,
người là các thứ có tướng nên bị vô thường cuốn đi. Nếu thấy các tướng
ấy không phải tướng là thấy Phật. Vì sao? Vì chúng ta dùng Trí tuệ
Bát-nhã soi thấy rõ các pháp thế gian những gì có hình tướng đều duyên
hợp hư giả, đều bị vô thường chi phối. Biết rõ nó là hư giả, tạm bợ, là
biết được lẽ thật của các pháp. Biết được lẽ thật của các pháp tức là
thấy Phật. Thiền sư nói thấy được hoa mai nở giữa mùa đông, còn kinh nói
thấy rõ được các tướng không thật, hư dối là thấy Phật. Kinh nói những
lời cao siêu giải thoát, còn thơ nói với vẻ mỹ miều văn chương, chớ sự
thật đều chỉ chung một chỗ, trọng tâm không hai.

Như vậy một Thiền sư Việt Nam đời Lý diễn đạt có sáu câu thơ thôi mà nói
được hết ý của kinh Kim Cang. Đức Lục Tổ ở Trung Hoa ngộ đạo nơi kinh
Kim Cang. Khi Ngũ Tổ giảng tới câu làm sao an trụ tâm để được Vô thượng
Chánh đẳng Chánh giác, Phật dạy: “Bất ưng trụ sắc sanh tâm, bất ưng trụ
thanh, hương, vị, xúc, pháp sanh tâm, ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm”,
nghĩa là người muốn an trụ tâm, được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác thì
đừng dính mắc chỗ sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp. Đối với sáu trần
không vướng mắc đó là an trụ tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Nghe
đến đây Lục Tổ thốt lên: Đâu ngờ tâm mình xưa nay thanh tịnh, đâu ngờ
tâm mình bất sanh bất diệt v.v… Tại sao như vậy?

Bởi vì lâu nay chúng ta cứ ngỡ tâm mình là tâm duyên theo cảnh, phân
biệt cảnh. Đến khi nghe Phật dạy tâm còn vướng mắc với sáu trần không
phải là tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Muốn thấy tâm Vô thượng
Chánh đẳng Chánh giác thì phải dừng tâm vướng mắc sáu trần. Tâm không
vướng mắc sáu trần mới thật là tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Ngay
đó Lục Tổ thấy rõ, khi tâm dính mắc với sáu trần không có, không dấy
khởi, lúc đó Tâm chân thật của mình mới hiện bày.

Bây giờ chúng ta thử hai phút thôi không dấy nghĩ một điều gì trên thế
gian này hết, lúc đó có biết không? Chúng ta đâu phải vật vô tri, không
nghĩ mà ta vẫn biết như thường. Cái biết đó hình dáng ra sao, có động
tịnh gì không? Chúng ta cứ cho cái nghĩ mới gọi là biết, đó là tâm mình,
nên quên “cái không nghĩ mà hằng biết”. Vì quên như thế nên cứ chạy
theo cái biết so đo, tính toán hơn thua, phải quấy, suốt cả ngày điên
đảo. Bây giờ dừng tâm chạy theo sáu trần, tự nhiên cái chân thật đang
tri đang giác này hiện tiền. Cái đang tri đang giác hiện tiền không
tướng mạo, không sanh diệt nên Lục Tổ nói đâu ngờ mình đã sẵn có cái
chưa từng sanh diệt, cái hoàn toàn thanh tịnh v.v…

Chúng ta cho rằng lúc không suy nghĩ phân biệt là không có tâm, đó là sự
mê lầm muôn đời của con người. Cái chân thật hiện hữu mà mình bỏ quên,
chạy theo những lăng xăng điên đảo nên tạo nghiệp sanh tử muôn đời muôn
kiếp. Bây giờ biết những lăng xăng điên đảo ấy là hư dối, không thèm
chạy theo nó nữa thì thấy Phật ngay. Phật ở đâu? Ở ngay nơi mình. Đây là
trực chỉ, tức chỉ thẳng ông Phật nơi mỗi người, chớ không phải niệm
Phật hay trì chú mới thấy Phật. Chúng ta không có niệm lăng xăng dấy
động, không bị các tưởng, lục trần lôi kéo, yên tịnh trong sáng, hằng
giác hằng tri, đó là ông Phật của mình hiện tiền.

Chúng sanh có bệnh nói thẳng thì không quan tâm, nói quanh co vòng vo
mới chịu. Vì vậy nghe nói tu chứng được Sơ thiền, Nhị thiền… thì thích
vì có chứng đắc, còn chỉ thẳng tâm không có chứng đắc chi cả thì không
thích. Nếu đối chiếu giữa thiền Nguyên thủy và kinh Kim Cang thì Diệt
thọ tưởng định của thiền Nguyên thủy giống như dứt tưởng là hàng phục
tâm, dừng thọ là an trụ tâm của kinh Kim Cang. Tâm không còn hai thứ đó
nữa là vô sanh, là Niết-bàn. Như vậy kinh và thiền đâu có khác. Khổ nỗi
chúng ta ham Niết-bàn mà không chịu nhận lại tâm hằng hữu bất sanh bất
diệt của mình, chạy lăng xăng theo tâm thương ghét, buồn giận, hơn thua,
phải quấy… Chắc ai cũng thương, cũng quyến luyến tâm đó nên bỏ không
được. Lúc nào cũng suy nghĩ nhiều phân biệt giỏi, cho đó là khôn, còn
dừng không suy nghĩ cho là khờ dại. Đây là điều lầm lẫn vô cùng to lớn.

Chúng ta phải ngồi thiền hai tiếng đồng hồ cay đắng để làm gì? Để hàng
phục tâm, để an trụ tâm. Hàng phục được nó, an trụ được nó rồi thì ông
Phật của mình hiện ra, đây mới là ông Phật thật, chớ còn Phật ở đâu đến
thì không thật của mình. Kinh Kim Cang đã chỉ thẳng cho chúng ta lẽ thật
đó. Ở Việt Nam, ngài Trần Nhân Tông khi còn làm Thái thượng hoàng, có
làm bài phú Cư Trần Lạc Đạo bằng chữ Nôm, bốn câu kệ kết thúc lại viết
bằng văn Hán, ở đây tôi chỉ dẫn hai câu chót:

Gia trung hữu
bảo hưu tầm mích,
Đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền.

Nghĩa là:

 

Trong nhà có
báu thôi tìm kiếm,
Đối cảnh không tâm chớ hỏi thiền.

“Trong nhà có báu” tức trong nhà có
ông Phật, có tâm bất sanh bất diệt rồi, đừng tìm kiếm ở đâu hết. Muốn
thấy ông Phật đó phải làm sao? “Đối cảnh vô tâm” là đối với sáu trần
không chạy theo, không dính mắc, đó là thiền, là cơ hội thấy hòn ngọc
báu của mình. Như vậy cái thấy của Ngài có khác gì với cái thấy của Lục
Tổ ngày xưa.

Lục Tổ nói đâu ngờ tâm mình xưa nay thanh tịnh, còn ngài Nhân Tông nói
hòn ngọc báu có sẵn đừng tìm ở đâu hết, ngay nơi mình nhận lấy. Đó là
chỉ thẳng cái chân thật nơi mình, chỉ cần đối cảnh vô tâm là được. Chúng
ta thấy con vượn, con khỉ chuyền từ cây này qua cây khác, lăng xăng lộn
xộn như vậy là khỏe hay nằm yên dưới gốc cây ngủ là khỏe? Nằm yên dưới
gốc cây ngủ khỏe hơn, nhảy chuyền chi cho mệt. Chúng ta cũng vậy, muốn
tâm yên lặng thì cứ buông hết, cho nó nằm yên khỏe biết chừng nào. Nhưng
mình có chịu thế đâu, cứ nhảy đây chuyền kia, hết cái này tới cái nọ.
Có khi nằm ngủ, không ngủ được phải bóp đầu bóp trán, lăn qua trở lại
hoài, rốt cuộc tâm càng khuấy động chừng nào thì càng mờ mịt tối tăm
chừng ấy. Bây giờ chỉ cần lặng tâm ấy xuống, thì mọi cái hay đẹp, cao
siêu sẵn bên trong sẽ phát ra. Nên Tổ nói trong nhà đã có kho báu sẵn,
không chịu lấy ra dùng, cứ đi tìm của báu bên ngoài. Ta thích đi học chỗ
này chỗ kia, của người khác đem về làm của mình, mà kho báu sẵn trong
nhà không chịu khui ra xài. Lượm lặt năm xu bảy tiền xâu thành một xâu
rồi hài lòng, còn một tủ vàng ngọc không ngó ngàng tới. Thật đáng tiếc!

Thiền tông chỉ thẳng tủ vàng ngọc của mình hãy mở ra dùng, đừng lượm lặt
của ai làm chi. Người ta bỏ có xứng đáng gì mà lại tiếc từng xu từng
điếu như thế? Nghe người nào nói câu gì hay liền ghi học, rốt cuộc toàn
là đàm dãi của cổ nhân. Chỗ đặc biệt của Thiền tông là chỉ thẳng, mà rất
đáng thương người ta thích những cái quanh co, nên chỉ thẳng thấy ngán
quá. Vì theo quanh co nên dễ bị lạc, dễ mắc kẹt. Với người biết tu, thật
tu, qua lời chỉ thẳng chịu khó nhìn chăm chăm vào, nhất định có ngày sẽ
thấy, không nghi ngờ.
Trong kinh Viên Giác mượn ví dụ như đêm mùng bảy mùng tám có trăng,
nhưng người ta không thấy. Có kẻ thấy được nói hôm nay có trăng, người
không thấy hỏi mặt trăng ở đâu? Nếu nói ở hướng này hướng kia họ không
biết, cho nên người thấy nói “hãy theo ngón tay của tôi mà nhìn mặt
trăng”. Nếu người mắt sáng tự thấy, khỏi qua ngón tay, còn kẻ không thấy
cứ ngỡ mặt trăng ở đầu ngón tay, ngó chăm chăm ngón tay hoài thì không
bao giờ thấy được mặt trăng. Cũng vậy, kinh Phật dạy để chúng ta biết
đường lối tu, nhưng nhiều người không nương kinh tu mà lấy kinh đọc
hoài. Giống như chấp ngón tay cho là mặt trăng, đó là một lầm lẫn lớn.
Bởi thế qua trung gian có lợi cũng có hại, vì rất dễ kẹt phương tiện,
còn chỉ thẳng thấy được liền thấy, không thấy thì thôi, chớ không kẹt ở
phương tiện.

Khi chúng ta đi, đứng, nằm, ngồi, không một niệm chạy theo cảnh, chạy
theo người; lúc đó mình đang sống với tâm hiện hữu, chớ không có gì lạ
hết. Vì vậy những danh từ thiền sau này người ta hay dùng như hãy sống
với cái “hiện là”, cái “đang là”. “Đang là”, “hiện là” là cái gì? Là cái
không nghĩ suy gì hết, đi biết đi, ngồi biết ngồi, ăn biết ăn, tất cả
hành động đều biết là cái “đang là”, cái “hiện là”. Sống với cái không
nghĩ suy dấy động, đó là chúng ta biết sống với cái chân thật, sống được
với kho báu nhà mình. Ngược lại, không biết không sống được như vậy là
chúng ta đã mất của quí.

Thế nên biết Thiền tông chỉ thẳng, chỗ chỉ thẳng đó đối với kinh điển
không khác, không hai. Nhưng vì chúng sanh nhiều bệnh, nghe nói tụng
kinh có đầy đủ phước đức nên cứ trì tụng rồi mắc kẹt trong phước đức đó
hoài, không chịu nương kinh để thấy cái chân thật sẵn nơi mình. Vì vậy
Thiền sư chỉ thẳng qua một câu nói, một bài kệ, người nghe sáng ý nhận
biết được chỗ các ngài muốn chỉ. Biết rõ như vậy là thấy được tinh thần
thiền không khác với kinh điển Phật dạy.
Khi chúng ta ứng dụng tu có kết quả, qua một câu nói sẽ nhận định rõ ai
là người đã thấy, ai là người chưa thấy. Những kẻ nói quanh co tưởng là
hay nhưng sự thật không nắm được điều căn bản, không biết được gốc thật
của chính mình. Người thấy gốc Phật rồi, lời nói hành động đều chỉ thẳng
vào cái đó, không có gì khác hơn. Phật Tổ từ xưa đến nay hiểu nhận
được, tu đến nơi đều gặp nhau ở chỗ rốt ráo, không sai khác.

Đó là chỗ căn bản tôi muốn chỉ cho tất cả Tăng Ni, Phật tử. Những gì tôi
thấy biết đều chỉ cho quí vị thấy biết và ứng dụng tu, sau này không
trách rằng việc tu đơn giản như vậy sao Thầy không chỉ thẳng? Mong tất
cả nghe nhận thấu đáo, ứng dụng tu được kết quả viên mãn

Xem thêm: https://www.phaphay.com/phat-phap/

Nguồn: https://www.niemphat.vn/

Add Comment