Tiến trình chuyển hóa mười hai nhân duyên

Tiến trình chuyển hóa mười hai nhân duyên 1


1. Các thành phần của Mười hai nhân duyên:

Mười hai nhân duyên bao gồm 12 khâu hay 12 yếu tố hoặc 12 thành phần (còn
gọi là chi phần) trong dẫy chuỗi đường thẳng (nếu chỉ nói trong ba đời quá khứ,
hiện tại và vị lai), hay nói đúng hơn là trong vòng tròn những mắt xích liên
hoàn nối tiếp nhau hết đời này sang đời khác. Mười hai mắt xích đó là gì? Trong
Kinh Tương Ưng[1],
Ðức Phật định nghĩa về Mười hai nhân
duyên
như sau: “Do vô minh duyên hành, hành duyên thức, thức duyên danh sắc, danh sắc duyên
lục nhập, lục nhập duyên xúc, xúc duyên thọ, thọ duyên ái, ái
duyên thủ, thủ duyên hữu, hữu duyên sinh, sinh duyên lão tử
sầu, bi, khổ, ưu, não”. 

Như vậy 12 yếu tố hay 12 thành phần
của Mười hai nhân duyên, được xếp
theo thứ tự sau

VÔ MINH – HÀNH – THỨC – DANH SẮC – LỤC
NHẬP –   XÚC – THỌ – ÁI – THỦ – HỮU –
SINH – LÃO TỬ.

Các
thành phần của giáo lý Mười hai nhân
duyên
được định nghĩa như sau:

1- Vô minh là không sáng suốt, là mê lầm, là cái si mê của tâm
thức, hay nói cách khác là không có kiến thức hiểu biết bản chất sự thật của
mọi sự vật và hiện tượng hiện hữu là vô ngã, vô thường và mọi sự vật đều do
duyên sinh, không có tự thể tức tự nó không có. Cũng có thể nói không tỏ ngộ
chân tâm là vô minh, hoặc hiểu biết các pháp không đúng cũng gọi là vô minh
.
Vô minh có khi để chỉ các phiền não như tham,
sân, si…Chúng sinh từ vô thủy kiếp do vô minh, vọng động, phiền não, chấp
trước, tham ái, sân hận, si mê nên tạo ra các nghiệp.

2- Hành hành động tạo tác của con người do không hiểu biết
tức là do vô minh làm cho thân, khẩu, ý gây ra hành động, tạo nên nghiệp báo ngay
trong đời hay từ đời này sang đời khác.

3- Thức thần thức của con người nhận biết sự vật và hiện
tượng trên thế giới qua các bộ phận cơ thể của con người như mắt (nhãn thức),
tai (nhĩ thức), mũi (tỉ thức), lưỡi (thiệt thức), thân (thân thức) và ý (ý
thức). Thức chỉ cho phần tinh thần do ba nghiệp thân, khẩu, ý  tạo ra những nghiệp lành hay dữ nên khi chết
rồi, các nghiệp dẫn dắt thần thức đi lãnh thọ quả báo thành thân khổ hay vui ở
đời sau.
  Thần thức tùy theo cơ
duyên, tìm đến nhập vào thai nhi ngay khi tinh cha huyết mẹ mới gặp gỡ để thành
Danh sắc.

4- Danh sắc gồm hai phần: danh là phần tâm lý không có hình tướng, sắc là phần
vật lý và sinh lý có hình tướng. Với con người, sắc là cơ thể vật chất, các
giác quan và chức năng của chúng như mắt, tai, mũi, lưỡi, thân. Danh là các tâm
phụ thuộc bao gồm những cái không có hình tướng như xúc, tác ý, thọ, tưởng và
suy nghĩ. Danh sắc biểu hiện cho con người khi thành thân trong trạng thái ban
đầu khi các giác quan chưa hoàn thành đầy đủ.

5- Lục nhập (sáu chỗ vào) hay còn gọi là lục xứ. Khi đã thành thân thể (thành thai
nhi) thì các giác quan của thai nhi dần dần hình thành đầy đủ và có sự tương
tác giữa sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý) và đối tượng của chúng là sáu
trần (sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp) nên gọi là lục nhập.

6- Xúc sự tiếp xúc giữa sáu căn (mắt, tai, mũi lưỡi, thân,
ý) và sáu trần (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp). Nói rõ hơn, sau khi thai nhi
ra đời, thời gian từ 1 tuổi cho đến 3 tuổi là thời gian đứa trẻ bắt đầu dùng
sáu giác quan (sáu căn) của mình tiếp xúc với hoàn cảnh chung quanh (sáu trần)
để phát sinh ra nhận biết (sáu thức). Trong thời gian này, tuy có sự tiếp xúc,
có phát sinh ra biết, nhưng những cảm giác đối với việc khổ việc vui chưa nhận
ra rõ ràng minh bạch được. Đó gọi là xúc, chính là sự tiếp xúc giữa con người
và thế giới thông qua sáu cơ quan tri giác. Vậy, xúc là sự gặp gỡ, giao thoa
giữa căn, trần và thức.

7- Thọ sự cảm thụ, sự nhận biết hay nói một cách khác là các
biểu hiện tâm lý phát sinh khi mắt tiếp xúc với sắc tức trần cảnh, tai tiếp xúc
với âm thanh, mũi tiếp xúc với mùi hương, lưỡi tiếp xúc với các vị v.v… tức
là khi sáu căn tiếp xúc với đối tượng của nó là sáu trần thì lĩnh thọ vui buồn
sướng khổ.
Đó là thời gian đứa bé
lên 4 tuổi và cho đến 14, 15 tuổi, là thời gian tính cảm thọ rất mạnh. Thời
gian đó, những việc khổ, vui đứa bé bắt đầu có cảm giác phân biệt rõ ràng, từ
đó sinh ra tri giác. Nhưng thời gian này chưa khởi lên lòng tham dục (ái) một
cách rõ rệt. Sự nhận biết trong thời gian này gọi là thọ. Cảm thọ có ba loại:
cảm thọ dễ chịu (lạc thọ), cảm thọ khó chịu (khổ thọ) và cảm thọ trung tính (không
khổ không lạc thọ).

8- Ái  gọi đúng ra là ái dục là sự mong muốn, ưa
chuộng, yêu thích, tham luyến. Con người ta lớn lên theo thời gian, lòng ham
muốn dục vọng càng tăng trưởng. Từ 16, 17 tuổi trở về sau cho đến 29 tuổi là
thời gian ái dục mãnh liệt. Từ 30 tuổi trở về sau tâm tham càng mạnh hơn. Lòng
dục (từ trong ý) thúc đẩy được thể hiện ra ngoài bằng hành động (thân),
bằng lời nói (khẩu), nhưng vẫn chưa tìm cầu sâu rộng lắm, đó gọi là ái. Khi
lĩnh thọ cảnh vui thì sinh lòng tham, muốn làm sao cho được; khi gặp cảnh khổ
thì sanh tâm sân hận, buồn rầu, muốn xa lìa; gặp cảnh bình thường thời si mê.
Ái chính là động cơ thúc đẩy thân, khẩu, ý, tạo ra các nghiệp. 

9- Thủ gọi đúng ra là chấp thủ, đó là sự nắm giữ, bám víu,
đeo chặt của tâm thức vào một đối tượng. Thủ chính là giữ lấy, tìm cầu, gây ra
các hành động tạo tác. Thời gian có thủ tức là khi tuổi đã trưởng thành, con
người muốn đạt được tất cả mọi thứ mong cầu, nên đi khắp nơi tìm kiếm đem về
cho mình. Đó gọi là thủ. Gặp cảnh thuận thì ham muốn, níu giữ. Gặp cảnh nghịch
thì khó chịu muốn xa lìa nhằm mục đích tìm trăm phương nghìn kế để giữ cho được
cái bản ngã của mình. Do đó mà tạo ra các nghiệp cho đời sau.     

10- Hữu  sự giữ lại
cho riêng mình, là tiến trình tương duyên để hình thành. Hữu gổm có dục hữu,
sắc hữu và vô sắc hữu. Vì vậy phát sinh ra các nghiệp.

11- Sinh sự ra đời, sự xuất hiện. Sinh ở đây mang ý nghĩa là
sự thành tựu hoặc sự cấu tạo mới của một hay nhiều sự vật hoặc sản sinh ra năm
uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức).
 Đối với con
người do nghiệp lực hiện tại gây ra từ ái, thủ, hữu, nên sau khi từ bỏ xác
thân, thần thức lại phải tiếp tục đi đầu thai vào trong đời vị lai để có danh
sắc, đó gọi là sinh.

12- Lão tử sự suy giảm, lụi tàn, già nua, tan rã, tịch diệt, tử
vong. Đối với con người, lão tử được biểu hiện dưới các hiện tượng : già cả,
đầu bạc, răng long, mắt mờ, chân chậm, da nhăn, các cơ quan lục phủ, ngũ tạng
héo mòn, bệnh tật dẫn đến cái chết.

2. Tiến
trình chuyển hóa Mười hai nhân duyên :

Có thể trình bày Mười hai nhân duyên theo đường thẳng : Vô sinh – Hành – Thức –
Danh sắc – Lục nhập – Xúc – Thọ – Ái – Thủ – Hữu – Sinh – Lão tử (Hình 1).
Nhưng đúng ra, Mười hai nhân duyên
phải được trình bày theo vòng tròn sinh hóa (Hình 2) chứ không thể trình bày
theo đường thẳng sinh hóa, vì những duyên nhân và quả liên tục chi phối nhau,
biến hóa không dừng, và không phải chỉ ở 3 đời: quá khứ, hiện tại và vị lai mà
còn liên tục luân lưu nhiều đời theo vòng tròn và không bao giờ kết thúc được,
nếu không diệt trừ một thành phần nào của vòng xích đó. Thuyết Mười hai nhân duyên, cũng được giải thích rõ nhân của một nhân
duyên này đồng thời là quả của một nhân duyên khác, chúng làm thành một vòng
với mười hai mắt xích móc vào nhau tức là mười hai nhân duyên. Chính mười hai
nhân duyên này níu kéo nhau từ đời vô thủy đến nay và mãi về sau nên loài hữu
tình cứ mãi mãi vướng mắc trong vòng luân hồi, trong sáu nẻo (Thiên,
Nhân, A Tu La, Súc sinh, Ngạ quỷ, Địa ngục).

Tiến trình chuyển hóa cùa Mười hai nhân duyên có thể
trình bày theo hai cách như sau :

a. Sắp xếp theo
thời gian
:

Sắp
xếp theo thời gian tức là sắp xếp theo các đời, bao gốm :

Đời Quá
khứ
gồm có 2 thành phần là Vô minh và
Hành.

Đời
Hiện tại
gồm 8 thành phần là Thức,
Danh sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ, Ái, Thủ, Hữu.

Đời
Tương lai
gồm 2 thành phần là Sinh và
Lão tử

Tuy nhiên, sự vận hành của giáo lý Mười hai nhân duyên, không chỉ thể hiện
trong ba đời quá khứ, hiện tại và vị lai, mà nó liên tục nhiều đời tử vô thủy
đến các đời kế tiếp sau này đến vô cùng tận, vỉ thế nên hiểu theo sơ đồ vòng
tròn sinh hóa liên tục mới đúng.

Tiến trình chuyển hóa mười hai nhân duyên 2
 

Tiến trình chuyển hóa mười hai nhân duyên 3
 Hình 2 – Theo vòng tròn mắt xích [2]

b.
Sắp xếp theo Nhân Quả
:

Nhân gồm 2
phần :

– Nhân đời quá khứ là Vô minh và Hành

– Nhân
đời hiện tại là Ái, Thủ, Hữu

Quả gồm 2
phần:  

– Quả
đời hiện tại gồm Thức, Danh sắc, Lục nhập, 
Xúc, Thọ.

– Quả đời vị lai gồm Sinh, Lão Tử

Theo đó, nhân của đời quá khứ gây ra quả của đởi hiện
tại và nhân của đời hiện tại lại gây ra quả của đời vị lai.

c. Nếu chỉ xét
trong 3 đời
quá khứ, hiện tại và vị lai thì nhân và quả được xếp theo 2
tầng nhân quả khác nhau:

– Tầng
nhân quả thứ nhất gồm nhân của thời quá khứ và quả của thời hiện tại.

– Tầng
nhân quả thứ hai gồm nhân của hiện tại và quả của thời vị lai.

Một cách tổng quát có thể nói là nhân của thời gian
trước tạo ra quả của thời gian sau và quả của thời gian sau tạo ra nhân của
thời gian sau nữa. Sự vận hành nhân quả liên tục khép kín theo sơ đồ vòng tròn
mắt xích không bao giờ dứt được.

Tất nhiên còn có cả trường hợp nhân gây ra quả ngay
trong một đời, thậm chí nhân phải trả quả ngay trong từng thời điểm ngắn, có
thể nói ngay trong từng sát na một. Như vậy một hành động thiện hoặc ác có thể
có quả báo tốt hay xấu ngay trong một thời gian ngắn, chứ không nhất thiết là
đợi đến đời sau.

Còn nữa…

Trích tập sách “Con người với giáo lý mười hai nhân duyên” của tác giả Phạm Đình Nhân

Chú thích: Nội dung do tác giả gửi tới phatgiao.org.vn


[1]. Kinh Tương Ưng Bộ,
HT. Minh Châu, Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam, 1993,

[2] Hình vẽ của Hội Phật giáo Thảo Đường

Xem thêm: https://www.phaphay.com/phat-phap/

Nguồn: https://www.niemphat.vn/

Add Comment